انواع تفاله چغندر: تفاوت پرک, فشنگی و تر + ملاس چغندر

انواع تفاله چغندر: تفاوت پرک، فشنگی و تر

انواع تفاله چغندر در نگاه اول سردرگم‌کننده است: تر، پرک، فشنگی و در کنارشان ملاس چغندر. خریداری که این تفاوت‌ها را نمی‌داند، ممکن است برای آب پول بدهد. در نتیجه گاهی محصولی می‌خرد که با انبار و حمل‌ونقلش سازگار نیست. پاسخ کوتاه این است که تفاله چغندر سه شکل دارد. تفاله تر آبدار است و زود فاسد می‌شود. تفاله پرک و تفاله فشنگی هر دو خشک‌اند و ماندگاری بالایی دارند. ارزش غذایی این سه شکل، در ماده خشک، به هم نزدیک است. بنابراین تفاوت اصلی در رطوبت، حجم، ماندگاری و هزینه‌ی حمل است. ملاس چغندر هم محصول جداگانه‌ای است و نقش مکمل انرژی دارد. در ادامه روشن می‌شود هر کدام برای کدام دام و کدام شرایط مناسب‌تر است.

انواع تفاله چغندر در یک نگاه

تفاله چغندر، بخش فیبری باقی‌مانده پس از استخراج قند است. این ماده ابتدا در کارخانه قند به شکل تر تولید می‌شود. سپس بخشی از آن خشک و به شکل پرک یا فشنگی درمی‌آید. طبق آمار فیدی‌پدیا، از هر تن چغندر قند حدود ۵۰۰ کیلوگرم تفاله تر به دست می‌آید. همین مقدار چغندر، حدود ۵۰ کیلوگرم تفاله خشک می‌دهد. بنابراین بیشترِ وزن تفاله تر، آب است. ملاس هم از همان چغندر به دست می‌آید، اما شربت غلیظی است که پس از تبلور قند باقی می‌ماند.

جدول زیر چهار محصول را کنار هم قرار می‌دهد. ابعاد پرک و فشنگی از منابع صنعت قند گرفته شده است. این ابعاد بسته به دستگاه تولید، در هر کارخانه کمی تغییر می‌کند.

مقایسه محصولات چغندری

تفاله چغندر تر

ویژگی‌ها و محدودیت‌های تفاله تر

تفاله تر مستقیم از کارخانه قند خارج می‌شود. انرژی آن، در ماده خشک، تقریباً با تفاله خشک برابر است. اما چون آب زیادی دارد، حمل آن گران تمام می‌شود. علاوه بر این، به‌سرعت فاسد می‌شود. به همین دلیل، منابع علمی توصیه می‌کنند آن را فقط نزدیک کارخانه مصرف کنند یا به شکل سیلو نگه دارند.

برای مقایسه‌ی منصفانه، وزن آب را هم باید حساب کرد. طبق نسبت‌های بالا، برای رسیدن به ماده خشک یکسان، حدود ده برابر وزن تفاله تر لازم است. در نتیجه فاصله‌ی زیاد تا کارخانه، مزیت قیمتی تفاله تر را از بین می‌برد.

تفاله چغندر خیس؛ دو معنای متفاوت 

عبارت تفاله چغندر خیس دو معنا دارد. گاهی منظور همان تفاله تر کارخانه است. اما گاهی دامدار، تفاله خشک را خودش در آب خیسانده است. حالت دوم به مراقبت بیشتری نیاز دارد، زیرا اندازه‌ی آب و زمان خیساندن مهم است. جزئیات این کار را در مقاله‌ی روش خیساندن و مصرف تفاله چغندر برای دام توضیح داده‌ایم.

تفاله چغندر خشک؛ پرک یا فشنگی؟ 

در تفاله خشک، رطوبت به حدود ۱۱ درصد می‌رسد. در نتیجه ماندگاری بالا می‌رود و حمل آسان‌تر می‌شود. با این حال ارزش غذایی پرک و فشنگی تفاوت چندانی ندارد، چون هر دو از یک ماده ساخته می‌شوند. تفاوت اصلی در تراکم، گردوغبار و هزینه است.

تفاله چغندر پرک

پرک، قطعات ریز و نامنظمی به طول حدود ۵ تا ۱۰ میلی‌متر است. این شکل مرحله‌ی پلت‌سازی را طی نکرده است. بنابراین معمولاً ارزان‌تر تمام می‌شود. در مقابل، حجم بیشتری اشغال می‌کند و گردوغبار بیشتری دارد. اگر انبار شما بزرگ است و هزینه برایتان اولویت دارد، تفاله چغندر پرک گزینه‌ی منطقی‌ای است.

تفاله چغندر فشنگی

فشنگی همان تفاله خشک است که پلت شده است. قطر آن بر اساس صفحه‌ی مشبک دستگاه، از ۱۱ تا ۳۱ میلی‌متر تغییر می‌کند. تراکم بیشتر این شکل، فضای انبار و هزینه‌ی حمل را کم می‌کند. علاوه بر این، توزین و مخلوط‌کردن آن ساده‌تر است. به همین دلیل، برای انبارهای محدود و سفارش‌های بزرگ گزینه‌ی مناسبی است.

ملاس چغندر؛ مکمل انرژی در کنار تفاله

ملاس چغندر، شربت غلیظ و تیره‌ای است که پس از تبلور قند باقی می‌ماند. از هر تن چغندر، حدود ۳۶ تا ۴۰ کیلوگرم ملاس به دست می‌آید. قند آن حدود ۶۳ درصد ماده خشک است. بنابراین برخلاف تفاله، منبع انرژی سریع است و فیبر ندارد. همچنین خوش‌خوراک است و اشتهای دام را بالا می‌برد.

ملاس کاربردهای مشخصی دارد. می‌توان آن را روی کاه یا علوفه‌ی کم‌کیفیت پاشید تا دام بیشتر بخورد. علاوه بر این، به‌عنوان چسب پلت عمل می‌کند و گردوغبار مخلوط را کم می‌کند. با این حال، ملاس چغندر ملین است و پتاسیم بالایی دارد. به همین دلیل سهم آن باید محدود بماند.

طبق منابع علمی، در جیره‌های پرانرژی، ملاس نباید از ۱۰ درصد ماده خشک بیشتر شود. در جیره‌های مبتنی بر علوفه‌ی درشت، این سهم تا ۱۵ تا ۲۰ درصد هم گزارش شده است. همچنین دام باید ۸ تا ۱۰ روز به ملاس عادت کند. بنابراین ملاس را تدریجی وارد جیره کنید و همراه آن علوفه‌ی کافی بدهید.

ارزش غذایی انواع تفاله چغندر و ملاس

جدول زیر ارزش غذایی تفاله خشک (پرک و فشنگی) و ملاس چغندر را مقایسه می‌کند. این اعداد میانگین هزاران نمونه‌اند و از پایگاه علمی فیدی‌پدیا گرفته شده‌اند. همه‌ی مقادیر، به‌جز ماده خشک، بر پایه‌ی ماده خشک گزارش شده‌اند.

جدول ارزش غذایی تفاله چغندر خشک و ملاس چغندر

سه نکته در این جدول مهم است.

1. نخست، تفاله نشاسته ندارد و فیبر آن بسیار قابل هضم است. بخش عمده‌ی این فیبر، پکتین است که حدود ۳۰ درصد ماده خشک را می‌سازد. در نتیجه، خطر اسیدوز نسبت به دانه‌های غلات کمتر است.

2. دوم، پروتئین تفاله پایین است. بنابراین جیره‌ی مبتنی بر تفاله به منبع پروتئین نیاز دارد.

3. سوم، تفاله کلسیم بالا و فسفر پایین دارد، در حالی که ملاس پتاسیم بسیار بالایی دارد. از این رو جیره باید از نظر مواد معدنی هم متعادل شود.

ترکیب تفاله در هر کارخانه کمی فرق می‌کند. برای مثال، پژوهشی در دانشگاه صنعتی اصفهان، ۳۹ نمونه از ۱۳ کارخانه قند ایران را بررسی کرد. نتایج نشان داد تفاله ایرانی پروتئین خام و چربی بیشتری دارد و الیاف نامحلول آن کمتر است. بنابراین پژوهشگران توصیه کردند پیش از تنظیم جیره، نمونه‌ی تفاله آزمایش شود.

کدام محصول برای کدام دام مناسب‌تر است؟

تفاله چغندر دامی بیشتر برای نشخوارکنندگان به کار می‌رود. اما سهم مناسب هر محصول در هر گونه‌ی دامی فرق می‌کند.

گاو شیری و پرواری

تفاله خشک برای گاو شیری گزینه‌ای شناخته‌شده است. طبق منابع علمی، سهم آن تا ۳۰ درصد ماده خشک جیره می‌رسد. در یک فراتحلیل روی گاو شیری، بیشترین بهبود چربی شیر در سطح متوسط دیده شد. این سطح، ۱۰ تا ۲۰ درصد ماده خشک جیره بود. برای گاو پرواری هم تا ۵٫۵ کیلوگرم تفاله خشک در روز گزارش شده است. با این حال، در گاوهای خشک نزدیک زایش بهتر است تفاله حذف شود. دلیلش آن است که کلسیم بالای آن خطر تب شیر را بیشتر می‌کند.

ملاس چغندر هم در گاو شیری تا ۱۰ تا ۱۵ درصد ماده خشک بدون مشکل گزارش شده است. اما سطح بالاتر از آن، ممکن است طعم ماهی به شیر بدهد و کیفیت آن را پایین می‌آورد.

گوسفند و بز

در گوسفند، تفاله خشک می‌تواند بخشی از جو را جایگزین کند. برای مثال، نشریه‌ی ترویجی مرکز تحقیقات کشاورزی اردبیل، تفاله فشنگی را در پرواربندی بره به کار برده است. این نشریه توصیه می‌کند تفاله در آب خیسانده و کاملاً با اجزای جیره مخلوط شود. همچنین تغییر جیره باید دست‌کم هفت روز طول بکشد. در بز نیز سهم ۲۰ تا ۳۳ درصد ماده خشک گزارش شده است.

پروتئین تفاله پایین است، پس جیره‌ی بره به یک منبع پروتئین نیاز دارد. منابعی مانند کنجاله کلزا می‌توانند این کمبود را جبران کنند.

ملاس در گوسفند باید محدود بماند. سقف روزانه حدود ۰٫۶ کیلوگرم برای میش و حدود ۰٫۲ کیلوگرم برای بره‌ی ۳۰ کیلوگرمی گزارش شده است. در نتیجه، ملاس را بیشتر برای خوش‌خوراک‌کردن علوفه به کار ببرید.

طیور و دام‌های تک‌معده‌ای

تفاله چغندر برای طیور انتخاب مناسبی نیست. زیرا فیبر زیاد و انرژی قابل استفاده‌ی کم، هضم را در پرندگان پایین می‌آورد. در جوجه‌های گوشتی، سهم ۵ تا ۷٫۵ درصد همیشه عملکرد را کاهش داده است. اما محور این مقاله، نشخوارکنندگان است.

چگونه محصول مناسب را بخریم؟

برای انتخاب میان انواع تفاله چغندر، پنج معیار کافی است. این معیارها هم هزینه‌ی خرید و هم کیفیت جیره را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

1. فاصله تا کارخانه: نزدیک کارخانه، تفاله تر می‌تواند اقتصادی باشد. در فاصله‌ی زیاد، تفاله خشک منطقی‌تر است.

2. ظرفیت انبار: انبار محدود، فشنگی را مناسب‌تر می‌کند، چون تراکم بیشتری دارد.

3. ماده خشک: قیمت را بر اساس هر کیلوگرم ماده خشک مقایسه کنید. تفاله تر حدود ده برابر وزن تفاله خشک آب دارد.

4. نیاز جیره: تفاله منبع فیبر است و ملاس منبع قند. این دو جایگزین هم نیستند و معمولاً کنار هم استفاده می‌شوند.

5. کیفیت ظاهری: کپک و بوی سوختگی نباید وجود داشته باشد. همچنین رطوبت تفاله خشک نباید بالا باشد.

برای مشاهده‌ی نرخ‌های به‌روز، می‌توانید به صفحه‌ی قیمت تفاله چغندر سر بزنید. این صفحه نرخ هر محصول را جداگانه نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

انواع تفاله چغندر از نظر ارزش غذایی به هم نزدیک‌اند، اما از نظر رطوبت، حجم و ماندگاری تفاوت دارند. تفاله تر برای دامداری‌های نزدیک کارخانه مناسب است. تفاله خشک، چه پرک و چه فشنگی، برای خرید و نگهداری طولانی‌تر انتخاب مطمئن‌تری است. ملاس چغندر هم مکمل انرژی است و جای فیبر تفاله را نمی‌گیرد. در نهایت، مقایسه‌ی قیمت بر پایه‌ی ماده خشک، تصمیم دقیق‌تری می‌سازد.

FAQ