تفاوت فول فت سویا با کنجاله سویا
تفاوت فول فت سویا با کنجاله سویا در یک جمله خلاصه می‌شود: کنجاله پروتئین متمرکز می‌دهد، اما فول فت روغن دانه را هم نگه می‌دارد. این یعنی علاوه بر پروتئین، انرژی جیره را هم بالا می‌برد. دامدار یا مرغداری که دو قیمت متفاوت را کنار هم می‌بیند، معمولاً نمی‌داند پول بیشتر را دقیقاً بابت چه چیزی می‌پردازد. او نگران است که با انتخاب اشتباه، جیره نامتعادل شود و هزینه خوراک بالا برود. پاسخ کوتاه این است که این دو محصول جایگزین کامل یکدیگر نیستند. با این حال، در بسیاری از جیره‌ها با نسبت درست کنار هم یا به جای هم مصرف می‌شوند. در ادامه عددهای واقعی، تفاوت روش‌های فرآوری و یک اشتباه پرهزینه درباره دانه خام را بررسی می‌کنیم.
فول فت سویا چیست؟
فول فت سویا همان دانه سویاست که روغنش گرفته نشده و فقط حرارت دیده است. این حرارت‌دهی ضروری است، زیرا دانه خام ترکیباتی دارد که هضم پروتئین را مختل می‌کنند. مهارکننده‌های تریپسین از همین گروه‌اند. بنابراین تولیدکننده دانه را با اکسترودر، برشته‌کردن یا پخت با بخار فرآوری می‌کند تا این مواد غیرفعال شوند. به گفته شورای صادرات سویای آمریکا، همین حرارت‌دهی هضم پروتئین و روغن را هم بهتر می‌کند. نتیجه، محصولی است که تمام روغن دانه را در خود دارد. به همین دلیل انرژی جیره با آن بالا می‌رود.
فول فت سویا اکسترود و فلیک چه تفاوتی دارند؟
در بازار معمولاً با دو عنوان روبه‌رو می‌شوید: فول فت سویا اکسترود و فول فت سویا فلیک. در روش اکسترود، گرمای اصطکاک و بخار دانه را داخل دستگاه می‌پزد و خروجی به‌شکل آرد یا کنجاله درشت‌تر به دست می‌آید. در روش برشته‌کردن، دانه ابتدا گرما می‌بیند و سپس می‌تواند آسیاب، پلت یا فلیک شود. هدف هر دو مسیر یکی است، یعنی غیرفعال‌کردن مواد ضدتغذیه‌ای بدون آسیب به پروتئین. بنابراین شکل ظاهری به‌تنهایی کیفیت را نشان نمی‌دهد. مهم‌تر آن است که حرارت نه کم باشد و نه زیاد. پژوهشگران برای سنجش این موضوع از شاخص‌هایی مانند اوره‌آز، حلالیت پروتئین در پتاس و شاخص پراکندگی پروتئین استفاده می‌کنند. پس هنگام خرید، آنالیز آزمایشگاهی محصول را بخواهید.
کنجاله سویا چیست؟
کنجاله سویا همان چیزی است که پس از استخراج روغن از دانه باقی می‌ماند. در روش رایج، روغن را با حلال جدا می‌کنند و سپس کنجاله را برشته می‌کنند تا مهارکننده‌های تریپسین و لکتین‌ها غیرفعال شوند. در نتیجه، چربی آن نزدیک یک درصد است و پروتئین در آن متمرکز می‌شود. در یک آزمایش روی جوجه‌های گوشتی، کنجاله با پوست حدود 45 درصد و کنجاله بدون پوست حدود 47.5 درصد پروتئین داشت. بنابراین عدد درج‌شده در آنالیز اهمیت زیادی دارد.
انواع کنجاله سویا؛ با پوست، بدون پوست و اکسپلر
کنجاله بدون پوست پروتئین بیشتر و الیاف کمتری دارد. در مقابل، کنجاله با پوست الیاف بیشتر و پروتئین کمتری دارد. علاوه بر این، نوعی کنجاله وجود دارد که به‌جای حلال، با اکسترود و فشار مکانیکی روغن‌گیری می‌شود. این نوع چون روغن را کامل جدا نمی‌کند، چربی بیشتری دارد و مقدار آن حدود 6 تا 7 درصد گزارش شده است. همچنین دانشگاه ایلینوی می‌نویسد هضم پروتئین در این نوع به‌دلیل چربی بیشتر بهتر است. درباره عبارت‌هایی مانند کنجاله سویا وارداتی یا داخلی هم باید گفت که مبدأ به‌تنهایی کیفیت را تعیین نمی‌کند. برای مقایسه، درصد پروتئین، رطوبت و چربی در آنالیز معیار بهتری است.
مقایسه پروتئین، چربی و انرژی در دو محصول
در بررسی تفاوت فول فت سویا با کنجاله سویا، اولین سؤال این است که هر کیلوگرم چه چیزی به جیره اضافه می‌کند. فول فت سویا به‌طور میانگین 38 تا 40 درصد پروتئین و 18 تا 20 درصد چربی دارد. کنجاله سویا پروتئین بالاتری دارد، یعنی حدود 45 تا 48 درصد، اما چربی آن نزدیک یک درصد است. بنابراین پروتئین فول فت کمتر است، ولی انرژی قابل متابولیسم آن بیشتر است. چربی دانه این برتری انرژی را می‌سازد. آزمایش‌های روی جوجه‌های گوشتی هم نشان داده‌اند که سویای فول فت انرژی بیشتری از کنجاله استخراجی تأمین می‌کند.
نکته کاربردی اینجاست که فول فت سویا دو کار را با هم انجام می‌دهد. پژوهشی روی جوجه‌های گوشتی آن را جایگزینی برای کنجاله سویا و روغن گیاهی دانسته است. در نتیجه، استفاده از آن گاهی نیاز به افزودن چربی جداگانه را کمتر می‌کند. با این حال، این به معنای برتری مطلق نیست. وقتی جیره پروتئین بالا و چربی محدود می‌خواهد، کنجاله انتخاب منطقی‌تری است.
تفاوت فول فت سویا با کنجاله سویا در مصرف برای دام و طیور
گاو شیری
در جیره گاو شیری، فول فت سویا بیشتر برای تأمین انرژی و چربی به کار می‌رود. با این حال، مصرف دانه فرآوری‌نشده مشکل‌ساز است. در آزمایشی در برزیل روی گاوهای آمیخته که در مرتع چرا می‌کردند، تیمار دانه سویای فرآوری‌نشده کمترین شیر تصحیح‌شده را داشت. تیمارهای دانه آسیاب‌شده و دانه برشته با کنجاله تفاوتی نشان ندادند. همچنین در آزمایشی در صربستان روی 30 گاو هلشتاین، فول فت کاملاً با کنجاله اکسپلر عوض شد. با این حال، تفاوت معنی‌داری در شیر و چربی شیر دیده نشد. پس نتیجه فقط به نوع محصول بستگی ندارد و تعادل کل جیره هم نقش دارد.
گوساله پرواری
در پرواربندی، داستان کمی فرق می‌کند. دانه سویا در شکمبه سریع تجزیه می‌شود، بنابراین بخشی از پروتئین پیش از رسیدن به روده کوچک از دست می‌رود. متخصص ترویج دانشگاه ایالتی اوهایو می‌نویسد در برخی آزمایش‌ها، گوساله‌های در حال رشدِ مکمل‌شده با دانه سویا عملکرد ضعیف‌تری از گروه کنجاله داشتند. او اضافه می‌کند که برشته‌کردن توان عبور پروتئین از شکمبه را بالا می‌برد. در نتیجه، برای گوساله در حال رشد، کنجاله یا فول فت برشته‌شده انتخاب مطمئن‌تری از دانه خام است. اگر هدف شما افزایش وزن گوساله پرواری است، جیره‌بندی کامل موضوع جداگانه‌ای دارد.
مرغ گوشتی
در طیور گوشتی، انرژی و پروتئین هر دو اهمیت دارند. در یک آزمایش 42 روزه روی 1800 جوجه نر کاب 500، سه سطح 4، 8 و 12 درصد فول فت سویای اکسترود بررسی شد. افزایش فول فت در مراحل مختلف پرورش، عملکرد و انرژی خالص جیره را بهبود داد. اما سطح مصرف مناسب برای هر سالن به فرمول کامل جیره بستگی دارد. بنابراین عدد قطعی را باید کارشناس تغذیه با توجه به سایر اجزا تعیین کند. اگر قصد دارید بخشی از انرژی را از منبع دیگری مثل پودر چربی تأمین کنید، مقایسه منابع چربی در تغذیه دام کمک‌کننده است.
اشتباه‌های رایج در انتخاب بین این دو محصول
رایج‌ترین اشتباه، مصرف دانه خام یا کم‌حرارت‌دیده به جای فول فت است. چون دانه خام مهارکننده تریپسین دارد، هضم پروتئین کاهش می‌یابد. همان‌طور که آزمایش گاو شیری نشان داد، بازده با دانه فرآوری‌نشده پایین‌تر بود. بنابراین ارزان‌بودن دانه سویا بدون اطلاع از روش فرآوری، صرفه‌جویی واقعی نیست.
اشتباه دوم، جایگزینی وزنی یک‌به‌یک است. چون پروتئین دو محصول برابر نیست، یک کیلوگرم کنجاله 45 درصدی از نظر پروتئین با حدود 1.2 کیلوگرم فول فت 38 درصدی برابر می‌شود. در عین حال، این مقدار فول فت چربی و انرژی بیشتری هم وارد جیره می‌کند. پس باید بقیه اجزا، به‌ویژه منابع انرژی، دوباره تنظیم شوند. برای متعادل‌کردن الیاف جیره‌ای که انرژی بالایی دارد، آشنایی با نحوه مصرف تفاله چغندر برای دام هم می‌تواند مفید باشد.
اشتباه سوم، نادیده‌گرفتن چربی کل جیره است. چربی فول فت بخشی از چربی کل حساب می‌شود. بنابراین اگر از پودر چربی یا روغن هم استفاده می‌کنید، باید مجموع چربی را در فرمول محاسبه کنید.
جمع‌بندی؛ چه زمانی فول فت سویا و چه زمانی کنجاله سویا؟
تفاوت فول فت سویا با کنجاله سویا این است که اولی انرژی و پروتئین را با هم می‌دهد، دومی فقط پروتئین متمرکز تأمین می‌کند. اگر جیره به انرژی بیشتر نیاز دارد و سقف چربی پر نشده است، فول فت سویای درست فرآوری‌شده انتخاب خوبی است. اگر پروتئین بالا لازم است و جای چندانی برای چربی ندارید، کنجاله مناسب‌تر است. علاوه بر این، بسیاری از فرمول‌ها از هر دو استفاده می‌کنند. در نهایت، پیش از هر تغییر، آنالیز هر دو محصول و فرمول کل جیره را کنار هم بررسی کنید.