خرده گندم برای دام
خرده گندم ارزان‌تر از گندم کامل به نظر می‌رسد، اما دامداری که آن را بدون حساب‌وکتاب وارد جیره کند، ممکن است صرفه‌جویی‌اش را با اسیدوز، نفخ و افت تولید پس بدهد. پاسخ کوتاه این است که گندم انرژی و پروتئین خوبی دارد، به شرط آنکه درشت شکسته شود، کم‌کم به جیره برسد و سهمش از حد مجاز بالاتر نرود. در ادامه توضیح می‌دهیم این حد چقدر است، گاو و گوسفند در این باره چه تفاوتی دارند و پیش از خرید به چه نکته‌هایی باید دقت کرد.
بسیاری از دامداران وقتی قیمت گندم و جو را کنار هم می‌گذارند، وسوسه می‌شوند بخشی از غله‌ی جیره را با گندم عوض کنند. اما گندم با ذرت و جو فرق دارد. نشاسته‌ی آن در شکمبه سریع‌تر تخمیر می‌شود و همین سرعت، هم نقطه‌ی قوت آن است و هم منشأ بیشتر مشکلات. بنابراین پیش از هر تصمیمی، شناخت این تفاوت ضروری است.
خرده گندم چیست؟
گندم پس از برداشت از دستگاه‌های پاک‌کن عبور می‌کند. دانه‌های درشت و سالم به مصرف انسانی می‌رسند و دانه‌های شکسته، لاغر و ریز جدا می‌شوند. همین بخش جداشده در بازار نهاده با نام خرده گندم شناخته می‌شود. بنابراین ترکیب آن همیشه یکسان نیست و به کیفیت گندم اولیه و روش پاک‌سازی بستگی دارد. به همین دلیل، دامدار پیش از خرید باید رنگ، بو و میزان ذرات ریز محصول را بررسی کند.
ارزش غذایی گندم برای گاو و گوسفند
از نظر ارزش غذایی، گندم نسبت به جو و جو دوسر پروتئین بیشتر، فیبر کمتر و انرژی قابل‌استفاده‌ی بالاتری دارد. در نتیجه می‌تواند بخشی از غلات جیره را جایگزین کند. با این حال، فیبر کمتر یعنی شکمبه برای حفظ سلامت خود به علوفه‌ی بیشتری نیاز دارد. این نکته مهم‌ترین قاعده‌ی کار با گندم است و در ادامه‌ی مقاله بارها به آن برمی‌گردیم.
سرعت تخمیر گندم در شکمبه
نشاسته‌ی گندم در شکمبه سریع‌تر از نشاسته‌ی ذرت تخمیر می‌شود. طبق گزارش کارشناسان ترویج دانشگاه ایالتی کانزاس، تجزیه‌ی گندم در شکمبه ۳۰ تا ۴۰ درصد سریع‌تر از ذرت است. جو در رتبه‌ی بعدی قرار می‌گیرد و گندم سریع‌ترین غله‌ی جیره به شمار می‌رود. وقتی اسید تولیدشده در شکمبه بالا برود، اسیدوز، نفخ، مصرف خوراک نامنظم و افت عملکرد پدید می‌آید. بنابراین مسئله‌ی اصلی گندم، فقط کیفیت آن نیست؛ بلکه سرعت هضم آن هم هست.
قیمت گندم و زمان مناسب خرید
هزینه‌ی خوراک بخش بزرگی از مخارج هر دامداری را می‌سازد، پس مقایسه‌ی قیمت پیش از هر تصمیمی انجام می‌شود. نرخ گندم با فصل برداشت، منطقه و کیفیت تغییر می‌کند و هر نرخ فقط برای بازه‌ای کوتاه معتبر است. بنابراین بررسی قیمت هر کیلو گندم امروز در بازاری که نرخ‌ها را به‌روز نگه می‌دارد، زمان مناسب خرید را روشن می‌کند. علاوه بر این، تفاوت چند درصدی در قیمت، با توجه به مصرف ماهانه‌ی گله، به رقمی قابل‌توجه تبدیل می‌شود.
مقدار مصرف خرده گندم در جیره
مقدار مجاز به نوع دام، نوع جیره و میزان علوفه بستگی دارد، اما چند قاعده‌ی کلی در منابع علمی تکرار می‌شود. نخست، سهم گندم از جیره باید محدود بماند. دوم، دام باید به‌تدریج به آن عادت کند. سوم، در جیره‌های پرکنسانتره گندم باید همراه غله‌های کندتخمیر مانند ذرت مصرف شود. تغییر مکرر بین گندم و سایر غلات هم در این جیره‌ها توصیه نمی‌شود.
گاو شیری و پرواری
برای گاو پرواری، منابع ترویجی آمریکای شمالی توصیه می‌کنند سهم گندم از کل جیره از ۴۰ درصد بیشتر نشود. دامدارانی که تجربه‌ی کار با گندم ندارند، بهتر است از سطح پایین‌تری شروع کنند. در گاو شیری، سهم آغازین گندم حداکثر ۱۰ درصد کنسانتره است و طی دو تا سه هفته افزایش می‌یابد. در یک آزمایش، گندم غلتک‌خورده با بخار در سهم ۲۰ درصد جیره، تا زمانی که فیبر کافی در دسترس بود، تولید را کاهش نداد و اسیدوز تحت‌حاد ایجاد نکرد. بنابراین علوفه‌ی کافی، شرط اصلی هر سهمی است و علوفه باید دست‌کم ۱۵ درصد جیره را بسازد.
گوسفند و بره
در گوسفند، ماجرا کمی متفاوت است. منابع تغذیه‌ی دام توصیه می‌کنند برخلاف گاو، گندم گوسفند غلتک زده یا آسیاب نشود، زیرا فرآوری شدید سرعت تخمیر را بالا می‌برد و خطر اسیدوز را زیاد می‌کند. بنابراین در جیره‌ی بره‌ها بهتر است گندم با سهم کمتر، همراه علوفه و با سازگاری تدریجی استفاده شود. برای تعیین سهم دقیق، نظر کارشناس تغذیه‌ی همان گله بهترین راهنماست.
فرآوری و روش خوراک‌دهی
دانه‌ی کامل گندم پوسته‌ی سختی دارد. طبق پژوهش‌های استرالیایی، گوارش‌پذیری گندم کامل حدود ۶۰ درصد است و پس از غلتک‌زدن به ۸۶ درصد می‌رسد. اما غلتک باید درشت باشد، چون تبدیل گندم به آرد خطر نفخ و اسیدوز را بالا می‌برد. این محصول معمولاً از قبل شکسته است. پس هدف باید شکستن دانه‌های سالم باقی‌مانده باشد، نه آرد کردن کل محموله. علاوه بر این، توصیه می‌شود گندم در دو نوبت یا بیشتر در روز و ترجیحاً در قالب جیره‌ی کاملاً مخلوط داده شود و دام به‌صورت آزاد به آن دسترسی نداشته باشد.
برای تأمین فیبر قابل‌هضم در این جیره‌ها، با نظر کارشناس تغذیه می‌توان از تفاله چغندر هم بهره برد. اختلاط غلات هم بهتر است پس از فرآوری انجام شود تا هر وعده ترکیب متعادل‌تری داشته باشد.
تفاله چغندر در شکل‌های مختلفی مانند پرک، فشنگی و تر عرضه می‌شود و ملاس چغندر نیز از محصولات مرتبط با فرآوری چغندر قند است. هرکدام ویژگی‌ها و کاربردهای متفاوتی در تغذیه دام دارند که در مقاله انواع تفاله چغندر با آن‌ها آشنا می‌شوید.
کپک و جوانه‌زدگی در گندم دامی
گندم‌های ریز و شکسته معمولاً کیفیت پایین‌تری دارند و بررسی آن‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. کارشناسان ترویج کانزاس هشدار می‌دهند که پاک‌سازی گندم، دانه‌های کوچک آلوده به بیماری‌های قارچی را جدا می‌کند. در نتیجه غلظت سم قارچی (مایکوتوکسین) در ضایعات پاک‌سازی بالاتر می‌رود و باید با احتیاط ویژه از آن‌ها استفاده کرد. گندم جوانه‌زده از نظر ارزش غذایی تفاوت چندانی با گندم سالم ندارد، اما احتمال کپک‌زدگی در آن بیشتر است. برای این نوع گندم، یک پژوهش حداکثر ۲۰ درصد ماده‌ی خشک جیره را توصیه کرده است. از سوی دیگر، کپک در خوراک می‌تواند مصرف را کم کند، عملکرد را پایین بیاورد و در گاوهای آبستن خطر سقط ایجاد کند. بنابراین سلامت گندم از قیمت آن مهم‌تر است.
نکته‌های کنترل کیفیت پیش از خرید
بو و رنگ: بوی کپک، ترشیدگی یا گرمازدگی نشانه‌ی خطر است.
ذرات ریز و ناخالصی: سهم گردوغبار، پوسته و دانه‌های بیگانه نباید بالا باشد.
آزمایش نمونه: در خریدهای بزرگ، آزمایش نمونه‌ی محموله تصمیمی منطقی است.
کاه جو بهتر است یا گندم؟
این پرسش دامداران بیشتر درباره‌ی کاه است، نه دانه. پاسخ کوتاه این است که کاه جو ارزش غذایی بهتری از کاه گندم دارد. طبق منابع ترویجی، از میان کاه‌های اصلی غلات، جو در رتبه‌ی دوم و گندم در رتبه‌ی آخر قرار می‌گیرد. در جدول‌های مرجع، پروتئین خام کاه جو حدود ۳٫۸ و کاه گندم حدود ۳٫۴ درصد گزارش شده است. انرژی قابل‌متابولیسم آن‌ها هم به ترتیب ۷٫۳ و ۵٫۶ مگاژول در کیلوگرم است. با این حال، هیچ‌کدام پروتئین قابل‌استفاده‌ی چشمگیری ندارند و فقط حدود ۱۰ درصد پروتئین کاه غلات رسیده برای گاو قابل‌جذب است. بنابراین کاه باید با علوفه‌ی بهتر یا کنسانتره تکمیل شود.
خرید گندم برای دامداری
پیش از انتخاب مسیر خرید، یک نکته‌ی ساده اما مهم وجود دارد: گندمی که برای جیره‌ی دام لازم است با بذر گندم دو محصول جدا با دو هدف جداست. مشخصات مورد نیاز دام، مثل سلامت دانه، نبود کپک و درصد ذرات ریز، باید از ابتدا روشن باشد تا خرید درست انجام شود. دیجی‌فارم برای این کار دو مسیر محصول گندم و مناقصه گندم فراهم کرده است و هر دامدار می‌تواند بر اساس نیاز خود یکی را برگزیند.
کلام آخر
خرده گندم در صورتی به‌صرفه است که سه شرط رعایت شود: فرآوری درشت، سازگاری تدریجی و سهم محدود در کنار علوفه‌ی کافی. علاوه بر این، سلامت محموله از قیمت آن مهم‌تر است، زیرا کپک و مایکوتوکسین هزینه‌ای بسیار بیشتر از صرفه‌جویی اولیه به گله تحمیل می‌کنند. در نتیجه، دامداری که این نکته‌ها را رعایت کند، می‌تواند از انرژی و پروتئین گندم بدون نگرانی از اسیدوز و نفخ بهره ببرد.