جدول ارزش غذایی کاه گندم؛ پروتئین, انرژی و راه تقویت آن

جدول ارزش غذایی کاه گندم؛ دام شما سیر است یا واقعاً تغذیه می‌شود؟ 

جدول ارزش غذایی کاه گندم یک عدد کلیدی دارد که کمتر دیده می‌شود: حدود ۴ درصد پروتئین خام. یعنی دامی که تمام روز کاه می‌خورد، شکمش پر است، اما میکروب‌های شکمبه‌اش گرسنه می‌مانند. بنابراین ارزانی کاه همیشه به معنای به‌صرفه بودن آن نیست. خبر خوب این است که یک تیمار ساده، پروتئین کاه را در یک پژوهش از ۳ به نزدیک ۹ درصد رسانده است. ادامه مقاله نشان می‌دهد دقیقاً چه چیزی در کاه کم است و با چه هزینه‌ای جبران می‌شود.

جدول ارزش غذایی کاه گندم؛ اعداد استاندارد در یک نگاه 

کاه گندم ساقه خشک گیاه است که پس از برداشت دانه باقی می‌ماند. بنابراین ترکیب آن به رقم، زمان برداشت و روش خرمن‌کوبی بستگی دارد. با این حال، میانگین داده‌های بین‌المللی تصویر روشنی می‌دهد. جدول زیر بر پایه ماده خشک است و از پایگاه Feedipedia گرفته شده است.

نمونه‌های ایرانی هم همین الگو را نشان می‌دهند. در بررسی کاه گندم آذربایجان شرقی، میانگین پروتئین خام حدود ۴۰ گرم در کیلوگرم ماده خشک و کلسیم ۵٫۷ گرم در کیلوگرم گزارش شده است.

چرا همه نمونه‌های کاه یکسان نیستند؟

انرژی کاه (TDN) از ۲۵ تا ۵۵ درصد تغییر می‌کند و هضم الیاف آن بین ۲۰ تا ۵۷ درصد نوسان دارد. علاوه بر این، رقم گندم و نسبت ساقه به برگ نیز ارزش غذایی کاه را عوض می‌کند. در نتیجه هر عدد در جدول ارزش غذایی کاه گندم میانگین است، نه تضمین. اگر جیره دام‌های گران‌قیمت را با کاه می‌بندید، یک نمونه را به آزمایشگاه بدهید و پروتئین، NDF و خاکستر را اندازه بگیرید.

پروتئین ۴ درصد در عمل یعنی چه؟ 

گرسنگی میکروب‌های شکمبه

میکروب‌های شکمبه برای هضم الیاف به نیتروژن نیاز دارند. معمولاً حدود ۷ درصد پروتئین در کل جیره لازم است. کاه با ۴ درصد این حد را تأمین نمی‌کند. به همین دلیل میکروب‌ها کند کار می‌کنند، کاه دیرتر هضم می‌شود و دام کمتر می‌خورد.

نکته دیگر این است که عدد پروتئین خام آزمایشگاه گاهی فریبنده است. بخشی از نیتروژن اندازه‌گیری‌شده به لیگنین الیاف وابسته است و دام نمی‌تواند از آن استفاده کند. همچنین دامی که فقط کاه می‌خورد، وزن از دست می‌دهد. این موضوع در گزارش FAO هم آمده است.

کمبود فسفر و ویتامین‌ها

نسبت کلسیم به فسفر در کاه تقریباً ۷ به ۱ است (۴٫۸ در برابر ۰٫۷ گرم). این نسبت از حد مطلوب، یعنی حدود ۲ به ۱، فاصله زیادی دارد. علاوه بر این، کاه تقریباً هیچ ویتامینی ندارد. بنابراین جیره‌ای که پایه‌اش کاه است، بدون مکمل معدنی و ویتامینی دیر یا زود افت می‌کند.

تقویت کاه گندم با اوره؛ پروتئین تقریباً سه برابر 

اگر کاه ارزان است و پروتئینش کم، منطقی‌ترین کار تقویت خود کاه است. در آزمایشی روی گوساله‌ها، کاه با ۴ درصد اوره و ۴۰ درصد رطوبت پس از ۲۱ روز، پروتئینش از ۳ به حدود ۸٫۸ درصد رسید و هزینه هر کیلو افزایش وزن کمتر شد. در ایران هم گزارش شده است که آمونیاکی کردن با گاز، پروتئین کاه را تا ۷٫۲ برابر بالا برد. با این حال صرفه اقتصادی آن به دسترسی و قیمت گاز بستگی دارد.

روش کار

مراحل عملی به این صورت است:

1. کاه را خرد کنید.

2. به ازای هر ۱۰۰ کیلوگرم ماده خشک، ۴ کیلوگرم اوره را در آب حل کنید.

3. محلول را یکنواخت روی کاه بپاشید تا رطوبت به حدود ۴۰٪ برسد.

4. کاه را فشرده کنید و در پلاستیک یا سیلوی کاملاً بسته نگه دارید.

5. حدود سه هفته صبر کنید.

نگهداری مهم است. در یک مطالعه روی گوسفند، کاهی که اوره خورده و ذخیره شده بود، هضم‌پذیری بالاتری (۴۹٫۸٪) از کاهی داشت که فقط پیش از مصرف اوره‌پاشی شده بود (۴۲٫۶٪).

نکات ایمنی

اوره باید کاملاً یکنواخت پخش شود، چون تکه‌های اوره برای دام خطرناک است. پیش از مصرف، کاه را چند ساعت هوا بدهید تا بوی آمونیاک برود. همچنین دام را به تدریج به آن عادت دهید. این کاه برای گوساله‌ها و بره‌های شیرخوار که هنوز شکمبه‌شان کامل نشده مناسب نیست.

چگونه جدول ارزش غذایی کاه گندم را به جیره تبدیل کنیم؟

عدد خام به‌تنهایی کمکی نمی‌کند. باید بدانید دام شما چه نیازی دارد و کاه چه سهمی را پر می‌کند. نیاز به پروتئین و انرژی در دام‌های در حال رشد و گاوهای شیرده از همه بیشتر است. پس هرچه دام جوان‌تر یا پرتولیدتر باشد، سهم کاه باید کمتر شود.

دامدارانی که مصرف خوراک و وزن‌گیری را با روش‌های هوشمندسازی دامداری ثبت می‌کنند، زودتر می‌فهمند جیره کاه‌محورشان جواب می‌دهد یا نه.

برای گوسفند و بره پرواری

در یک پژوهش ایرانی، جیره پایه بره‌ها ۴۰۰ گرم در کیلوگرم، یعنی ۴۰ درصد، کاه گندم داشت. نتیجه این بود که در چنین جیره‌هایی باید سهم بیشتری از پروتئین از منبع مقاوم به تجزیه در شکمبه تأمین شود (نسبت ۴۰ به ۶۰). یعنی وقتی کاه سهم بزرگی دارد، فقط افزودن اوره کافی نیست و منبع پروتئین مناسب مهم است.

برای گاو 

برای گاو، کاه جای خوبی دارد؛ جایی که بخواهید رقیق‌سازی انرژی یا پروتئین جیره را انجام دهید. این موضوع در توصیه‌های دانشگاه ویسکانسین هم آمده است. اما برای گاوِ پرشیر یا گوساله در حال رشد، کاه باید در کنار منابع پروتئین و انرژی بالا مصرف شود.

مکمل مناسب برای جبران کمبودها

مکمل‌های پروتئینی و فسفردار بیشترین کمبود کاه را پر می‌کنند. در منابع کانادایی، محصولات جانبی با پروتئین بالا مثل دانه تقطیری (حدود ۳۰٪ پروتئین)، گلوتن ذرت (۲۰ تا ۲۲٪) و سبوس درشت گندم (۱۵ تا ۱۶٪) هم پروتئین و هم فسفر لازم را تأمین می‌کنند. در جیره‌های ایرانی، کنجاله سویا و سبوس گندم همین نقش را بازی می‌کنند. برای تأمین انرژی نیز تفاله چغندر گزینه رایجی است.

کاه خوب را چگونه از کاه بد تشخیص دهیم؟

کیفیت کاه فقط به آزمایشگاه محدود نیست و در انبار هم قابل بررسی است. این چند مورد را وقت خرید کنترل کنید:

• رنگ و بو: کاه زرد روشن و خشک بهتر از کاه تیره و بدبو است.

• کپک و گرد و غبار: هر دو علامت رطوبت در انبار هستند و برای دام خطرناکند.

• نسبت برگ به ساقه: برگ بیشتر معمولاً یعنی ارزش غذایی بهتر.

• نمونه آزمایشگاهی: برای خریدهای بزرگ، پیش از بارگیری نمونه بگیرید.

در نتیجه، قیمت پایین به‌تنهایی معیار خوبی نیست. اگر کاهی ارزان‌تر باشد اما پروتئین و هضم‌پذیری کمتری داشته باشد، هزینه واقعی هر کیلو ماده مغذی بالاتر درمی‌آید.

جمع‌بندی

جدول ارزش غذایی کاه گندم یک پیام روشن دارد: کاه علوفه‌ای ارزان و پرالیاف است، اما پروتئین، انرژی، فسفر و ویتامین کافی ندارد. بنابراین کاه را باید مثل پایه جیره دید، نه مثل کل جیره. با تقویت اوره‌ای، مکمل پروتئینی و معدنی و انتخاب کاه سالم، همین خوراک ارزان به یک گزینه اقتصادی تبدیل می‌شود. برای محاسبه هزینه واقعی جیره، قیمت روز کاه گندم هم لازم است که در صفحه قیمت دیجی‌فارم دنبال می‌شود.

FAQ