کنجاله چیست؟ راهنمای انتخاب هوشمندانه کنجاله برای جیره دام
کنجاله چیست؟ کنجاله باقیماندهٔ دانههای روغنی مانند سویا، کلزا و آفتابگردان است که پس از استخراج روغن بهدست میآید و بخش بزرگی از پروتئین جیره دام را تأمین میکند. اما مشکل اصلی دامدار، تعریف کنجاله نیست. وقتی فهرست قیمت را باز میکنید، سویا، کلزا، گلرنگ و آفتابگردان کنار هم ردیف شدهاند و ارزانترین گزینه وسوسهتان میکند. در نتیجه یک نگرانی همیشه میماند، آیا برای پروتئینی پول میدهم که دام واقعاً استفاده نمیکند؟ پاسخ کوتاه این است که قیمت هر کیلو کنجاله ملاک درستی نیست. ملاک، قیمت هر کیلو پروتئین قابلاستفاده است. در ادامه همین حساب را قدمبهقدم انجام میدهیم.
کنجاله چیست؟ تعریف ساده برای دامدار
به زبان ساده، دانه روغنی مثل سویا دو بخش دارد: روغن و بخش جامد. روغن به صنایع غذایی میرود. بخش جامد که پروتئین، فیبر و مواد معدنی دارد، همان کنجاله است. بنابراین کنجاله پسماند بیارزش نیست. در واقع غنیترین بخش دانه برای تغذیهٔ دام است. قدیمیها به آن «کنجار» هم میگفتند.
علاوه بر این، حذف روغن باعث میشود پروتئین در هر کیلوگرم غلیظتر شود. به همین دلیل کنجاله در مقایسه با دانه کامل پروتئین بیشتری دارد. در نتیجه دامدار با مقدار کمتر، پروتئین بیشتری وارد جیره میکند.
کنجاله چگونه تولید میشود؟
برای گرفتن روغن، دو روش رایج وجود دارد. در روش مکانیکی، دستگاه با فشار روغن را بیرون میکشد. در روش حلال، از یک حلال برای استخراج بیشتر روغن استفاده میشود. در نتیجه کنجاله پرسی معمولاً چربی بیشتری دارد. کنجاله حلالی هم اغلب کمتر از ۲ درصد روغن دارد.
این تفاوت برای دامدار مهم است. زیرا چربی باقیمانده هم انرژی جیره را تغییر میدهد و هم سرعت فاسد شدن کنجاله را. بنابراین هنگام خرید بپرسید کنجاله به کدام روش تولید شده است.
کنجاله در جیره چه نقشی دارد؟
دام برای تولید شیر و گوشت به پروتئین نیاز دارد. اما پروتئین فقط یک عدد در برگه آنالیز نیست. اسیدهای آمینهای که در آن وجود دارند هم اهمیت دارند. برای مثال، پروتئین کلزا نسبت به سویا لیزین کمتر ولی متیونین و سیستئین بیشتری دارد. پس بهترین کنجاله همیشه یکی نیست و باید با بقیهٔ جیره هماهنگ باشد. برای اینکه ببینید چرا تعادل اسیدهای آمینه در جیره کنار درصد پروتئین اهمیت دارد، این موضوع را جداگانه توضیح دادهایم.
انواع کنجاله دامی و کاربرد هرکدام
حالا که میدانید کنجاله چیست، سؤال بعدی طبیعی است: کدام نوع به کار گله من میآید؟ در ادامه، کنجالهها را بر اساس عبارتهایی که دامداران بیشتر درخواست میکنند مرتب کردهایم. بنابراین از پرتقاضاترین شروع میکنیم.
کنجاله سویا؛ داخلی یا وارداتی؟
کنجاله سویا مرجع اصلی پروتئین در جیره است. پروتئین آن حدود ۴۴ تا ۴۸ درصد است و اسیدهای آمینهاش متعادل است. بنابراین بسیاری از جیرههای گاو شیری و پرواری با آن شروع میشوند. خیلی از دامداران میپرسند سویای داخلی بهتر است یا وارداتی. واقعیت این است که نام و مبدأ بهتنهایی پاسخ نمیدهد. تفاوت اصلی معمولاً در یکنواختی کیفیت، رطوبت و پروتئین هر محموله دیده میشود. در نتیجه هر دو نوع را باید با برگهٔ آنالیز همان محموله مقایسه کنید.
یک تفاوت مهم دیگر هم وجود دارد: فول فت سویا و کنجاله سویا یکی نیستند. کنجاله سویا روغنش گرفته شده و منبع پروتئین است. اما فول فت سویا هنوز چربی دارد و علاوه بر پروتئین، انرژی هم تأمین میکند. به همین دلیل این دو جایگزین مستقیم هم نیستند.
کنجاله کلزا؛ پرک یا پلت؟
کنجاله کلزا معمولاً ۳۴ تا ۳۸ درصد پروتئین دارد. طبق اطلاعات Feedipedia، تولید جهانی آن پس از سویا در رتبه دوم قرار دارد. در جیره گاو شیری میتواند بخشی از سویا را جایگزین کند، زیرا اسیدهای آمینه گوگردی بیشتری دارد. با این حال فیبر آن از سویا بالاتر است. بنابراین انرژیاش کمی پایینتر میآید و باید در جیره جبران شود.
کنجاله کلزا در دو شکل عرضه میشود: پرک و پلت. پرک شل و پولکی شکل است. پلت همان کنجاله فشردهشده به شکل استوانهای است. پلت معمولاً حمل و انبارداری راحتتر و گردوغبار کمتری دارد. اما هزینه فرآوری آن هم روی قیمت اثر میگذارد. اینکه کدام صرفه بیشتری دارد، به شرایط انبار و روش جیرهدهی شما بستگی دارد. برای مقایسهٔ دقیقتر، بررسی اقتصادی کنجاله کلزا پرک یا پلت را ببینید.
کنجاله گلرنگ
کنجاله گلرنگ کنجکاوی زیادی بین دامداران برمیانگیزد، چون معمولاً قیمت پایینتری از سویا دارد. اما نوع بدون پوستگیری آن حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد پروتئین دارد و فیبرش بالاست. بنابراین نمیتوان آن را کیلو به کیلو جای سویا گذاشت. طبق Feedipedia، این کنجاله در جیره نشخوارکنندگان قابل استفاده است، به شرط اینکه بر پایه برابری پروتئین جایگزین شود و انرژی جیره کم نشود. در نتیجه ارزانبودن هر کیلو، الزاماً به معنای ارزانبودن هر کیلو پروتئین نیست.
کنجاله جوانه ذرت
جوانه ذرت بخشی از دانه ذرت است که در صنعت نشاسته و روغنکشی جدا میشود. کنجاله جوانه ذرت معمولاً حدود ۲۰ تا ۲۴ درصد پروتئین دارد. به عبارت دیگر، بیشتر نقش یک نهاده انرژیدار و پروتئین متوسط را بازی میکند تا یک منبع پروتئین غلیظ. بنابراین معمولاً برای جایگزینی بخشی از غلات جیره به کار میرود، نه بهجای سویا.
کنجاله آفتابگردان
مزیت اصلی کنجاله آفتابگردان این است که طبق Feedipedia مواد ضدتغذیهای مثل سویا، کلزا و پنبهدانه ندارد. پروتئین آن بسته به میزان پوسته حدود ۲۸ تا ۳۶ درصد است. از طرف دیگر فیبر بیشتر و لیزین کمتری نسبت به سویا دارد. در نتیجه فقط وقتی جایگزین سویا میشود که پروتئین و فیبر جیره درست تنظیم شده باشد.
کنجاله تخم پنبه
پروتئین کنجاله تخم پنبه بسته به پوستگیری، از حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد متغیر است. برای گاو بالغ گزینه خوبی است، بهویژه وقتی علوفه یا کاه کمکیفیت در جیره زیاد باشد. با این حال این کنجاله گوسیپول دارد. بنابراین در گوسالههای جوان و طیور باید با احتیاط بیشتری مصرف شود.
کنجاله کنجد
کنجاله کنجد پروتئین بالایی دارد، حدود ۳۵ تا ۴۵ درصد. اما لیزین آن از سویا کمتر است. به همین دلیل معمولاً در جیرههای خاص یا بهعنوان بخشی از منابع پروتئین استفاده میشود. اگر بخواهید بخشی از سویا را با آن عوض کنید، باید کمبود لیزین را جبران کنید.
کنجاله کاملینا
کاملینا دانهای روغنی از خانواده کلزاست. پروتئین کنجاله کاملینا به کلزا نزدیک و از سویا کمتر است. همچنین امگا۳ دارد. اما گلوکوزینولات هم دارد. در آمریکا و کانادا مقررات، مصرف آن را در جیره گاو و مرغ تا ۱۰ درصد محدود کردهاند. بنابراین این کنجاله را با مقدار کنترلشده و با نظر کارشناس تغذیه وارد جیره کنید.
مقایسهٔ سریع پروتئین کنجالهها
جدول زیر تصویر کلی میدهد. اعداد تقریبی هستند و از منابع تغذیهای مانند Feedipedia گرفته شدهاند. بنابراین ملاک نهایی همیشه برگه آنالیز محموله شماست.
نوع کنجاله | پروتئین خام تقریبی (درصد) | نکتهٔ کاربردی |
سویا | ۴۴ تا ۴۸ | پروتئین غلیظ و متعادل؛ مرجع جیرهنویسی |
کلزا | ۳۴ تا ۳۸ | متیونین بیشتر؛ فیبر بالاتر از سویا |
گلرنگ | ۲۰ تا ۲۵ | فیبر بالا؛ جایگزینی بر پایهٔ برابری پروتئین |
جوانه ذرت | ۲۰ تا ۲۴ | انرژی بیشتر؛ پروتئین متوسط |
آفتابگردان | ۲۸ تا ۳۶ | بدون ضدتغذیههای شاخص؛ فیبر بالا |
تخم پنبه | ۳۰ تا ۵۰ | بسته به پوستگیری؛ مراقب گوسیپول |
کنجد | ۳۵ تا ۴۵ | لیزین کمتر از سویا |
کاملینا | نزدیک به کلزا | سقف مصرف بهدلیل گلوکوزینولات |
قیمت کنجاله به چه عواملی بستگی دارد؟
در جستوجوها، «قیمت کنجاله» بیشتر از تعریف آن پرسیده میشود. بنابراین بهتر است بدانید عدد روی فاکتور از چه چیزهایی ساخته میشود.
درصد و کیفیت پروتئین: کنجاله پروتئین بالاتر معمولاً گرانتر است.
منشأ و نرخ ارز: قیمت کنجاله وارداتی با تغییر ارز و هزینه واردات عوض میشود.
رطوبت و چربی باقیمانده: هرچه رطوبت بیشتر باشد، پروتئین واقعی در هر کیلو کمتر است.
شکل عرضه و بستهبندی: پرک یا پلت بودن و نوع بستهبندی روی قیمت اثر میگذارد.
حمل و فاصله تا مقصد: هزینه حمل بخشی از قیمت نهایی است.
عرضه دانه روغنی در بازار: نوسان بازار جهانی سویا و کلزا به بازار داخلی هم میرسد.
در نتیجه قیمت هر روز تغییر میکند. برای عدد بهروز، قیمت روز کنجاله سویا و سایر کنجالهها را در دیجیفارم دنبال کنید.
قیمت هر کیلو پروتئین؛ روش ساده برای انتخاب اقتصادی
فرض کنید دو کنجاله دارید. کنجالهٔ الف ۴۴ درصد پروتئین دارد و کیلویی ۱۰۰ واحد پول قیمت دارد. کنجاله ب ۳۴ درصد پروتئین دارد و کیلویی ۸۰ واحد. (این اعداد فقط برای مثال هستند.) قیمت هر کیلو را بر درصد پروتئین تقسیم میکنیم. برای الف: ۱۰۰ تقسیم بر ۰٫۴۴ میشود حدود ۲۲۷. برای ب: ۸۰ تقسیم بر ۰٫۳۴ میشود حدود ۲۳۵. بنابراین کنجاله ارزانتر در واقع پروتئین گرانتری میفروشد.
با این حال این محاسبه فقط نیمی از ماجراست. زیرا انرژی، فیبر و هضمپذیری پروتئین هم اثر دارند. پس بعد از این حساب، جیره را با کارشناس تغذیه گله نهایی کنید.
چک لیست خرید کنجاله باکیفیت
قیمت خوب بدون کیفیت خوب، فقط هزینه را به بعد منتقل میکند. بنابراین قبل از پرداخت این موارد را بررسی کنید:
برگه آنالیز همان محموله: پروتئین، رطوبت، چربی، فیبر و خاکستر را ببینید.
رطوبت پایین: رطوبت بالا خطر کپک و آفلاتوکسین را بیشتر میکند.
بو و رنگ: بوی کپک، تلخی یا ترشیدگی نشانه هشدار است.
ناخالصی: شن، خاک و پوسته اضافه کیفیت را پایین میآورد.
یکنواختی محموله و بستهبندی: نمونههای چند کیسه باید شبیه هم باشند.
جمعبندی: کنجاله چیست و چگونه انتخابش کنیم؟
پاسخ سؤال کنجاله چیست ساده است: پروتئین باقیمانده پس از روغنگیری دانه. اما انتخاب درست پیچیدهتر است. سویا پروتئین غلیظ میدهد، کلزا جایگزین اقتصادی برای بخشی از سویاست و آفتابگردان و گلرنگ به تنظیم دقیق جیره نیاز دارند. علاوه بر این، پنبهدانه، کنجد و کاملینا هرکدام محدودیت مصرف خودشان را دارند. در نهایت، قیمت هر کیلو پروتئین و برگهٔ آنالیز محموله، دو معیاری هستند که نباید نادیده بگیرید.