فول فت سویا اکسترود چیست و چرا در جیره دام و طیور جای خودش را باز کرده؟
فول فت سویا اکسترود یکی از معدود نهاده هایی است که همزمان پروتئین باکیفیت و انرژی متراکم را وارد جیره میکند، بدون اینکه دامدار مجبور شود چربی را جداگانه تهیه کند. به همین دلیل این محصول در سالهای اخیر جای خودش را در جیره گاوهای شیرده پرتولید و دامهای پرواری باز کرده است. با این حال، سوالی که خیلی از دامدارها پیش از خرید با آن درگیرند این است: آیا فرآوری اکسترود واقعاً بهاندازه کافی انجام شده تا مواد ضدتغذیهای سویا از بین رفته باشد، یا فقط نامش اکسترود است؟ در ادامه این تفاوت را روشن میکنیم و میگوییم چطور میشود آن را تشخیص داد.
قیمت فول فت سویا اکسترود امروز رو از دست نده
فول فت سویا اکسترود چیست و چه فرقی با کنجاله سویا دارد؟
این نهاده در واقع همان دانه کامل سویا با روغن طبیعی خودش است که از یک اکسترودر عبور داده شده تا مواد ضدتغذیهای آن غیرفعال شوند. در فرآیند اکستروژن، دانه سویا زیر دمای بین ۱۳۵ تا ۱۷۰ درجه سانتیگراد و فشار بالا قرار میگیرد. این حرارت و فشار باعث از بین رفتن مهارکنندههای تریپسین میشود؛ موادی که در دانه خام سویا مانع هضم پروتئین میشوند. برخلاف کنجاله سویا که روغنش قبلاً استخراج شده و فقط پروتئین باقی میماند، این نهاده روغن طبیعی دانه را هم حفظ میکند. در نتیجه، همزمان انرژی و پروتئین به جیره اضافه میکند؛ در حالی که کنجاله سویا باید در کنار یک منبع چربی جداگانه استفاده شود.
اکستروژن با برشتهکردن چه فرقی دارد؟
علاوه بر اکستروژن، برشتهکردن هم روش رایج دیگری برای فرآوری دانه سویاست. تفاوت اصلی این دو روش در یکنواختی فرآوری است. در اکستروژن، دانه سویا زیر فشار و حرارت پیوسته از یک قالب عبور میکند و تقریباً همه ذرات به یک اندازه حرارت میبینند. در برشتهکردن، احتمال اینکه بخشی از دانهها کمحرارت یا پرحرارت بمانند بیشتر است. به همین دلیل، کنترل کیفیت دانه اکسترودشده معمولاً سادهتر و قابلپیشبینیتر از نمونه برشتهشده است.
ترکیب غذایی این محصول: پروتئین، چربی و پروتئین عبوری
از نظر ترکیب، این نهاده معمولاً بین ۳۳ تا ۴۲ درصد پروتئین خام و ۱۵ تا ۲۲ درصد چربی دارد، با رطوبتی حدود ۱۲ درصد. این مقدار چربی طبیعی، آن را به یکی از متراکمترین منابع انرژی در بین مواد پروتئینی جیره تبدیل میکند. علاوه بر این، فرآیند اکستروژن بخشی از پروتئین را در برابر تجزیه میکروبی شکمبه مقاوم میکند؛ به این پروتئین مقاوم، پروتئین عبوری یا RUP گفته میشود. در سویای اکسترودشده با فرآوری مناسب، حدود نیمی از پروتئین خام بهصورت عبوری در اختیار روده کوچک قرار میگیرد.
چرا پروتئین عبوری برای گاو شیرده پرتولید اهمیت دارد؟
میکروبهای شکمبه بهتنهایی نمیتوانند نیاز اسیدآمینهای گاوهای پرتولید در اوایل شیردهی را تأمین کنند، چون ظرفیت مصرف خوراک این دامها معمولاً از نیاز واقعیشان عقب میماند. بنابراین وقتی بخشی از پروتئین جیره بدون تجزیه در شکمبه، مستقیم به روده کوچک برسد، اسیدآمینه بیشتری در اختیار گاو قرار میگیرد؛ بدون اینکه فشار اضافی روی تخمیر شکمبه وارد شود. همین ویژگی است که این نهاده را در جیره اوایل شیردهی متفاوت از یک منبع پروتئین معمولی میکند.
کاربرد آن در جیره دامهای مختلف
در جیره گاو شیری
در گاوهای شیرده، این نهاده معمولاً پاسخ تولید شیر خوبی میدهد، اما باید در حد تعادل مصرف شود. مصرف بیشازحد آن، بهخصوص در مقایسه با دانه برشتهشده، احتمال افت تست چربی شیر را بالا میبرد. به همین علت بیشتر توصیهها مصرف روزانه را تا حدود دو کیلوگرم ماده خشک محدود میکنند و پیشنهاد میدهند سطح کلسیم و منیزیم جیره هم حدود ۱۵ درصد افزایش یابد تا با چربی اضافهشده هماهنگ بماند.
در جیره گوساله و دام پرواری
در گوسالههای شیرخوار و دامهای پرواری، جایگزینی بخشی از کنجاله سویا با سویای اکسترودشده در چند مطالعه باعث بهبود افزایش وزن روزانه و کاهش ضریب تبدیل غذایی شده است. این نتیجه بیشتر به قابلیت هضم بالاتر پروتئین و چربی اضافه جیره برمیگردد، نه صرفاً به درصد پروتئین خوراک.
در جیره طیور، با احتیاط بیشتر
طیور نسبت به مواد ضدتغذیهای سویای کمفرآوریشده حساستر از نشخوارکنندگان هستند. اگر اکستروژن بهدرستی انجام نشده باشد، همان مهارکنندههای تریپسین همچنان فعال میمانند و رشد جوجه را کند میکنند. در نتیجه، در جیره طیور معمولاً سطح مصرف این نهاده تا حدود ۱۵ درصد جیره محدود میشود و کیفیت فرآوری باید حتماً پیش از خرید تأیید شود.
چطور بفهمیم فرآوری اکستروژن بهدرستی انجام شده؟
تشخیص چشمی کیفیت فرآوری فول فت سویا اکسترود تقریباً غیرممکن است؛ رنگ و بوی دانه بهتنهایی کیفیت را نشان نمیدهد. آزمایشگاههای خوراک دام معمولاً از سه شاخص برای ارزیابی استفاده میکنند: فعالیت اورهآز، فعالیت مهارکننده تریپسین و میزان حلالیت پروتئین در پتاسیم هیدروکسید. در نمونه با فرآوری مناسب، فعالیت اورهآز باید بین ۰.۰۵ تا ۰.۳۰ واحد افزایش pH باشد؛ عددی پایینتر از این بازه نشانه فرآوری بیشازحد و آسیب به پروتئین است، و عددی بالاتر یعنی مواد ضدتغذیهای هنوز کاملاً غیرفعال نشدهاند. بنابراین پیش از خرید حجم بالا، بهتر است این آزمایش از تأمینکننده درخواست شود، نه اینکه صرفاً بر اساس قیمت یا ظاهر محصول تصمیم گرفته شود.
چقدر از این نهاده در جیره روزانه مجاز است؟
سقف مصرف به نوع دام بستگی دارد. در گاو گوشتی، معمولاً چربی اضافهشده از منابع سویایی نباید بیشتر از ۵ درصد کل جیره باشد؛ برای مثال دامی که هفت کیلوگرم ماده خشک مصرف میکند، حدود ۱.۷ کیلوگرم سقف منطقی است. علاوه بر این، چون میکروبهای شکمبه توانایی هضم چربی و روغن را ندارند، باید کربوهیدرات قابلدسترس کافی هم در جیره وجود داشته باشد تا تعادل تخمیر شکمبه بههم نخورد. در نتیجه، این نهاده را نباید جایگزین کامل سایر منابع انرژی و پروتئین دانست، بلکه باید آن را بخشی از یک جیره متعادل دید.
قبل از خرید چه نکاتی را باید بسنجید؟
اولین نکته، توجه به گزارش آزمایشگاهی فعالیت اورهآز و پروتئین عبوری است، نه فقط درصد پروتئین خام روی برچسب. با این حال به یاد داشته باشید که بالا بودن پروتئین بهتنهایی تضمین رشد بهتر دام را نمیدهد؛ ترکیب کامل جیره، قابلیت هضم و تعادل انرژی هم به همان اندازه اهمیت دارند.
علاوه بر این، مقایسه قیمت این نهاده با هزینه ترکیبی کنجاله سویا بهعلاوه روغن افزودنی، تصویر واقعیتری از صرفه اقتصادی آن به دست میدهد. در نهایت، تعیین سطح مصرف باید متناسب با نوع دام، مرحله تولید و باقی اجزای جیره انجام شود، نه بر اساس یک عدد ثابت برای همه شرایط.
جمعبندی
بهطور خلاصه، این نهاده یک گزینه کارآمد برای تأمین همزمان انرژی و پروتئین عبوری است، اما ارزش واقعی آن فقط زمانی آشکار میشود که فرآوریاش با آزمایشهای استاندارد تأیید شده باشد و مصرفش در چارچوب یک جیره متعادل تعریف شود. دامداری که این دو نکته را نادیده بگیرد، ممکن است بابت محصولی پرداخت کند که یا بهدرستی فرآوری نشده یا بیش از نیاز واقعی دام مصرف میشود.