تغذیه گوساله
تغذیه گوساله در هفتههای اول زندگی، سرنوشت تولید شیر و باروری او را تا سالها بعد رقم میزند. با این حال بسیاری از دامداران هنوز از یک فرمول قدیمی و ثابت شیر استفاده میکنند؛ فرمولی که فقط نیاز نگهداری گوساله را تأمین میکند، نه نیاز رشد او را. نتیجه این انتخاب چیست؟ گوسالهای که هر روز ۲۰۰ تا ۵۰۰ گرم کمتر از پتانسیل واقعیاش وزن میگیرد. خبر خوب این است که راهحل این مشکل نه دستگاه گرانقیمت نیاز دارد و نه علم پیچیده؛ فقط کافی است بدانید غلظت و حجم شیر را چطور درست تنظیم کنید.
تغذیه گوساله به روش سنتی چگونه انجام میشود؟
در طبیعت، گوساله کنار مادرش قرار میگیرد و روزی ۵ تا ۱۰ بار شیر میخورد؛ هر بار حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه. مجموع این زمان در طول روز به یک ساعت میرسد. در مقابل، در روش صنعتی و با استفاده از دستگاههای پیشرفته، همین حجم شیردهی تا ۱۰ دقیقه کاهش پیدا میکند. گوساله در حالت طبیعی حدود ۱۰ کیلوگرم شیر در روز از مادرش دریافت میکند، در حالی که در روش سنتی رایج، تنها حدود ۱۰ درصد وزن بدن گوساله بهعنوان شیر داده میشود؛ عددی در حدود ۴ کیلوگرم.
رایجترین الگوی تغذیه سنتی، فرمول «۲در۲در۲» است: روزی ۲ وعده، هر وعده ۲ لیتر، و ۲ ماه دوره شیردهی. طرفداران این روش معتقدند این فرمول نیازهای اولیه گوساله را پوشش میدهد. اما وقتی محاسبات انرژی را کنار هم بگذاریم، تصویر متفاوتی شکل میگیرد.
نتایج و معایب تغذیه سنتی گوساله چیست؟
مزایای روش سنتی
این روش بهدلیل سادگی، چند دستاورد قابل قبول دارد:
تأمین شیر معادل حدود ۱۰ درصد وزن بدن گوساله
افزایش نسبی مصرف استارتر در سنین بالاتر
گسترش تدریجی شکمبه
کاهش هزینههای پرورش برای دامدار
معایب و کمبودهای تغذیه محدود
در مقابل، تحقیقات نشان دادهاند نیاز انرژی گوساله برای نگهداری بدن حدود ۸ مگاژول در روز است. اگر بخواهیم گوساله روزانه یک کیلوگرم رشد کند، به ۱۴ مگاژول انرژی اضافی نیاز دارد؛ یعنی در مجموع حدود ۲۲ مگاژول انرژی روزانه لازم است (بر اساس فرمولهای استاندارد محاسبه انرژی نگهداری و رشد گوساله). اما ۴ لیتر شیر تنها حدود ۹ مگاژول انرژی تأمین میکند؛ عددی که فاصله زیادی با نیاز واقعی گوساله دارد. به همین دلیل، در بسیاری از موارد این روش نهفقط رشد را متوقف میکند، بلکه میتواند منجر به کاهش وزن هم بشود. علاوه بر این، تغذیه محدود با پیامدهایی مثل افزایش سن تلقیح، کاهش رشد بافت پستان و بروز رفتارهای گرسنگی همراه است.
تأثیر تغذیه محدود شیر بر رفتار و آسایش گوساله
محدود کردن شیر فقط روی وزن گوساله اثر نمیگذارد؛ رفتار او را هم تغییر میدهد. مطالعات رفتاری این نشانهها را در گوسالههای کمشیر ثبت کردهاند:
کاهش زمان واقعی شیرخوردن
افزایش تعداد بازدید از محل شیرخوردن، بدون دریافت شیر بیشتر
گرسنگی مداوم
افزایش لیسیدن یکدیگر و لیسیدن در و دیوار، بهجای رفتار طبیعی تغذیه
کاهش زمان خواب و کاهش زمان بازی
سروصدای بیشتر در جایگاه گوسالهها
در نتیجه، آسایش کلی گوساله در این روش بهطور محسوسی کاهش پیدا میکند؛ موضوعی که در ارزیابی رفاه دام اهمیت زیادی دارد.
راهکارهای افزایش مواد مغذی در تغذیه گوساله
برای اینکه گوساله پروتئین و انرژی کافی دریافت کند، چند راهکار اصلی وجود دارد:
افزایش مصرف استارتر
تغذیه آزاد شیر
افزایش سطح شیر یا شیر خشک مصرفی، از طریق افزایش تعداد وعده یا حجم هر وعده
افزایش ماده خشک شیر با شیر خشک
افزودن متعادلکنندههای شیر (Milk Balancer)
تغذیه آزاد شیر
در تغذیه آزاد شیر، گوساله هر چقدر که نیاز دارد شیر مینوشد. تحقیقات نشان داده گوسالههایی که از همان روز اول بهصورت آزاد شیر خوردهاند، نسبت به گوسالههای فرمول «۲در۲در۲» افزایش وزن بیشتری داشتهاند. جالب اینجاست که همین گوسالهها پس از قطع شیر هم تمایل و مصرف استارتر بالاتری نشان دادهاند و تا هفته پانزدهم زندگی، رشد بهتری داشتهاند. برای نمونه، در برخی مطالعات وزن کبد و سایر اندامهای داخلی گوسالههای با تغذیه آزاد شیر بهطور محسوسی بیشتر از گوسالههای با شیر محدود گزارش شده؛ نشانهای از رشد بهتر اندامهای داخلی و اسکلت بدن.
این روش معمولاً با دستگاه شیردهی خودکار اجرا میشود: یک تگ RFID به گوش گوساله وصل میشود و دستگاه بر اساس برنامه تعریفشده، سهمیه شیر روزانه را در اختیارش قرار میدهد. با این حال، چون این دستگاهها در دامداریهای ایران کمتر در دسترس هستند، تغذیه آزاد شیر به شکل استاندارد آن هنوز رواج پیدا نکرده است.
البته این برتری بیشتر وقتی مشهود است که مقایسه با شیر بسیار محدود (مثل فرمول ۲در۲در۲) باشد؛ وقتی سطح شیر محدود هم نسبتاً بالا باشد (حدود ۱۰ لیتر در روز)، برخی مطالعات جدیدتر تفاوت رشد چندانی بین دو روش گزارش نکردهاند.
افزایش غلظت شیر؛ جایگزین عملی برای دامداریهای ایرانی
در نبود دستگاههای تماماتوماتیک، دامداران ایرانی میتوانند با افزایش حجم و غلظت شیر، به نتیجهای مشابه برسند. رایجترین روش، ترکیب شیر با شیر خشک برای بالا بردن ماده خشک دریافتی گوساله است. تحقیقات نشان داده افزایش ماده خشک شیر، اثر مثبتی روی طول بدن، ارتفاع جدوگاه و ارتفاع هیب گوساله دارد؛ یعنی مستقیماً روی رشد اسکلتی اثر میگذارد، نه فقط پر شدن شکمبه. در یکی از این مطالعات، با وجود شیرگیری در روز ۸۳ زندگی، گوسالههایی که ماده خشک بیشتری دریافت کرده بودند، پس از شیرگیری هم وزن بالاتری داشتند.
در کنار افزایش غلظت شیر، انتخاب درست منابع انرژی و کلسیم در جیره هم نقش مهمی در نتیجه نهایی دارد؛ موضوعی که در مقاله چربی خالص و کلسیم در جیره دام بهطور مفصل بررسی شده است.
آیا شیر بیشتر باعث اسهال گوساله میشود؟
این یکی از رایجترین نگرانیهای دامداران هنگام افزایش شیر مصرفی گوساله است. شواهد در این زمینه یکدست نیست: برخی مطالعات افزایش جزئی اسهال را با شیر بیشتر گزارش کردهاند، اما بخش قابلتوجهی از تحقیقات (از جمله مطالعات مرجع در این حوزه) تفاوت معناداری بین دو گروه پیدا نکردهاند و نشان دادهاند اسهال بیشتر ریشه در مدیریت تغذیه آغوز، کیفیت و دمای شیر، بهداشت جایگاه و شرایط آبوهوایی دارد تا در حجم شیر. گاهی مصرف شیر زیاد باعث شلتر شدن مدفوع میشود؛ این حالت طبیعی است و نباید با اسهال واقعی اشتباه گرفته شود.
مهمترین عامل موفقیت: مدیریت زمان شیرگیری
فارغ از اینکه چه روشی برای تغذیه گوساله انتخاب میکنید، مهمترین متغیر موفقیت، نحوه مدیریت شیرگیری است. تحقیقات اخیر نشان داده بهتر است یک تا دو هفته زمان برای کاهش تدریجی و قطع شیر در نظر گرفته شود، نه یک قطع ناگهانی. علاوه بر این، فرآیند شیرگیری باید ساده و قابل تکرار باشد؛ زیرا در آزمایشهای میدانی مشخص شده کارگران در حضور کارفرما روش تعریفشده را اجرا میکنند، اما در نبود او، سراغ روشهای سادهتر خودشان میروند. بنابراین، هرچه پروتکل شیرگیری سادهتر باشد، احتمال اجرای درست آن هم بیشتر است.
اثرات تغذیه خوب در دوران شیرخوارگی، فقط به وزن روز شیرگیری محدود نمیشود. افزایش سطح انسولین و IGF-1، تحریک محور سوماتوتروپیک، بهبود عملکرد سیستم ایمنی، رشد بهتر بافت پارانشیم پستان و افزایش طول پرزهای روده، از جمله اثرات بلندمدتی هستند که در نهایت به بلوغ زودتر، کاهش سن اولین زایش و عملکرد شیردهی بهتر منجر میشوند.
جمعبندی: چطور تغذیه گوساله را در دامداری خود بهینه کنید؟
دوره شیرخوارگی، ارزانترین و در عین حال تأثیرگذارترین دوره رشد گوساله محسوب میشود؛ چرا که نسبت ماده خشک مصرفی به میزان رشد در این دوره، از هیچ مرحله دیگری بهتر نیست. تغذیه سنتی فقط نیازهای نگهداری را تأمین میکند، در حالی که تغذیه آزاد یا پرغلظت شیر، پایه رشد اسکلتی، سلامت روده و عملکرد شیردهی آینده گوساله را میسازد. برای دامداریهای ایرانی که امکان استفاده از دستگاههای تماماتوماتیک را ندارند، افزایش غلظت و حجم شیر، همراه با مدیریت ساده و اصولی شیرگیری، عملیترین مسیر برای رسیدن به نتیجهای نزدیک به تغذیه آزاد شیر است.